Relacja z wykładu Magdaleny Malinowskiej (Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie), 9 września 2026 r.
Istnieją miejsca na mapie, w których czas płynie inaczej. Gdzie drogi urywają się nagle w szczerym polu, a przydrożne aleje starych dębów prowadzą donikąd. Gdzie monumentalne mosty kolejowe spinają brzegi dolin, w których od dziesięcioleci nie słychać gwizdu pociągu, a gęsty las pochłania resztki dawnej świetności arystokratycznych rodów. Takim miejscem jest północna granica województwa warmińsko-mazurskiego - styk Polski z obwodem królewieckim Federacji Rosyjskiej. To krańce Unii Europejskiej, krańce NATO, a dla wielu - krańce świata.
9 września 2026 roku, podczas spotkania w Olsztynie, Magdalena Malinowska z Towarzystwa Naukowego im. Wojciecha Kętrzyńskiego zabrała słuchaczy w niezwykłą podróż wzdłuż tej sztucznej linii podziału. Jej wykład, zatytułowany "Zagrożone obiekty i atrakcje turystyczne w północnej części woj. warmińsko-mazurskiego", stał się punktem wyjścia do głębokiej refleksji nad tym, jak geopolityka potrafi zranić krajobraz kulturowy, ale także nad tym, jak potężny i wciąż nieodkryty potencjał drzemie w tym niespokojnym cieniu granicy.
Jako miłośnicy historii i ukrytego piękna naszego regionu, zapraszamy Was do lektury obszernego reportażu z tej podróży - śladami utraconych szlaków, opuszczonych wsi, puszczańskich ostępów i zapomnianych bohaterów.
Blizna wyrysowana od linijki, czyli jak dzielono Prusy Wschodnie
Aby zrozumieć specyfikę tego regionu, musimy cofnąć się w czasie do momentu, gdy ważyły się losy powojennego świata. Jak przypomniała podczas wykładu Magdalena Malinowska, pomysł włączenia północnej części Prus Wschodnich do Związku Radzieckiego pojawił się już podczas rozmów ze stroną brytyjską. Głównym argumentem Józefa Stalina była obsesyjna wręcz potrzeba pozyskania niezamarzających portów na Bałtyku - Królewca (Königsberga) oraz Kłajpedy.
Decyzje o podziale tego historycznego terytorium dojrzewały stopniowo. Wstępny, bardzo ogólny zarys nowej granicy między Polską a ZSRR - przebiegający na północ od linii Gołdap-Braniewo (Braunsberg) aż do wybrzeża Zatoki Gdańskiej - nakreślono już w 1943 roku na konferencji w Teheranie. Został on podtrzymany na spotkaniu Wielkiej Trójki w Poczdamie latem 1945 roku. Ustalono tam, że tymczasowy przebieg zostanie doprecyzowany w umowach bilateralnych, a ostatecznie zatwierdzony na przyszłej konferencji pokojowej. Do tej ostatniej, jak wiemy z historii, nigdy nie doszło.
Porozumienie polsko-radzieckie w sprawie granicy podpisano w sierpniu 1945 roku, ale ogłoszono je dopiero dwa lata później. Powód? Wytyczanie linii w terenie trwało dramatycznie długo i miało niewiele wspólnego ze sprawiedliwością czy logiką geograficzną. Granica rosyjsko-polska na tym odcinku jest bowiem tworem całkowicie sztucznym. Nie oparto jej na naturalnych barierach, takich jak rzeki, ani na historycznych granicach powiatów. Jak trafnie ujęła to prelegentka - to linia wyrysowana tak, jakby "Stalin przyłożył łokieć do mapy" lub poprowadził ją brutalnie od linijki.
Wielokrotnie, całkowicie jednostronnie, Sowieci przesuwali tę linię na swoją korzyść. Zdarzało się, że korekty sięgały nawet 30 kilometrów w głąb polskiego terytorium. Kluczowym czynnikiem dla rosyjskich wojskowych była topografia - zależało im na zagarnięciu terenów z wysokimi wieżami kościelnymi (np. w Szczurkowie), które idealnie nadawały się na punkty obserwacyjne. Ostateczny zarys granicy zatwierdzono umową z 1957 roku, a prace terenowe zakończono dopiero pod koniec 1958 roku. Wymagała ona zresztą potwierdzenia po upadku bloku wschodniego - stało się to w polsko-rosyjskim traktacie z maja 1992 roku.
Efekt tego podziału? Z dawnych Prus Wschodnich po stronie polskiej znalazło się niespełna 24 tysiące kilometrów kwadratowych, zaś ZSRR przejął nieco ponad 13 tysięcy, jednak z "perłą w koronie" - dawną stolicą prowincji, Królewcem, który w 1946 roku pośpiesznie przemianowano na Kaliningrad. Cały ten radziecki obszar został natychmiast przekształcony w zmilitaryzowany okręg o specjalnym, zamkniętym statusie.
Poczucie tymczasowości i demograficzna rewolucja
Niestabilność nowej granicy i obecność potężnych sił Armii Czerwonej tuż za miedzą sprawiały, że w pierwszych latach powojennych praktycznie nikt nie chciał osiedlać się z własnej woli na tym nowym polskim pograniczu. Ludzie żyli w ciągłym strachu, że obudzony rano kawałek ziemi znowu zostanie "skorygowany" na rzecz wschodniego sąsiada.
Napływ osadników na szerszą skalę rozpoczął się de facto dopiero w 1947 roku, w wyniku dramatycznej, przymusowej Akcji "Wisła". Z Lubelszczyzny, Podkarpacia i wschodniej Małopolski brutalnie wysiedlono ludność ukraińską, Łemków, Bojków i rodziny mieszane. Zostali oni rzuceni na północne rubieże, w krajobraz obcy kulturowo i geograficznie. To dlatego do dziś tereny te, co podkreślała Magdalena Malinowska, charakteryzują się bardzo dużym udziałem mniejszości ukraińskiej.
Wśród przesiedleńców przez długie lata panowało dojmujące poczucie tymczasowości. Wielu z nich nie rozpakowywało walizek, głęboko wierząc, że nowa geopolityczna układanka to tylko chwilowy błąd historii i wkrótce będą mogli wrócić do swoich górskich i wschodnich domów. Trudno było im zaakceptować obce ziemie, usiane poniemieckimi cmentarzami i gotyckimi świątyniami, jako swój nowy dom. To wyobcowanie miało ogromny wpływ na stosunek do zastanego dziedzictwa.
Puls granicy - od żelaznej kurtyny po "Tarczę Wschód"
Granica to żywy organizm. Jej charakter determinuje rozwój turystyki, ekonomii i życia społecznego. Na przestrzeni ostatnich 81 lat granica polsko-rosyjska przechodziła diametralne metamorfozy.
- Pierwsza dekada (po 1945 r.): Szczelny mur. To czasy absolutnej izolacji. Prelegentka przywołała tragikomiczne anegdoty o ludziach, którzy poszli na grzyby do lasu, nieświadomie przekroczyli słabo oznakowaną nową linię, a potem wracali po kilku latach z łagrów w Donbasie.
- Lata 1955 - 1989: Granica dla elit. Przekraczanie rubieży stało się możliwe, ale wyłącznie dla osób powiązanych z władzą komunistyczną, a także dla instytucji kulturalnych w ramach kontrolowanych wymian (teatry, biblioteki). Zwykły obywatel wciąż patrzył na północ jak na obszar zakazany.
- Lata 90. XX wieku: Wielkie otwarcie i era "mrówek". Upadek Związku Radzieckiego przyniósł niespotykaną wcześniej swobodę. Odrodziły się relacje sąsiedzkie, a jednocześnie eksplodował transgraniczny przemyt, który stał się fundamentem ekonomicznym dla tysięcy mieszkańców pogranicza.
- Rok 2000: Koniec romantyzmu, powrót wiz. Polska, przygotowując się do wejścia do Unii Europejskiej i strefy Schengen, musiała uszczelnić granice. Wprowadzono obowiązek wizowy.
- Lata 2012 - 2016: Złota era Małego Ruchu Granicznego (MRG). To czas, który wielu mieszkańców regionu wspomina z sentymentem. Brak konieczności posiadania wiz dla mieszkańców strefy przygranicznej ożywił lokalną gospodarkę. To wtedy, jak wspominała Magdalena Malinowska (zawodowo pilotka i przewodniczka turystyczna), na Warmii i Mazurach na dobre zagościły grupy zorganizowanych turystów z Rosji. Pojawiły się nowe hotele, masowo otwierano dyskonty (Biedronki, Lidle) obliczone na klientów z obwodu. Sielanka skończyła się latem 2016 roku, gdy z powodu Szczytu NATO i Światowych Dni Młodzieży w Polsce, zawieszono MRG. Już nigdy go nie przywrócono.
- Lata 2020 - 2026: Zamknięcie i militaryzacja. Najpierw pandemia COVID-19 zaryglowała szlabany. Następnie w 2022 roku inwazja Rosji na Ukrainę całkowicie zmieniła paradygmat. Obecnie krajobraz na północy znów staje się surowy i zmilitaryzowany. W 2023 roku powstała elektroniczna zapora graniczna (perymetria), a dziś w 2026 roku, jak zauważyła prelegentka, trwają intensywne prace w ramach budowy potężnego systemu umocnień "Tarcza Wschód".
Krajobraz po amputacji, czyli 137 wymarłych wsi
Północne peryferia województwa warmińsko-mazurskiego doświadczyły po wojnie drastycznej zmiany ról. Miejscowości, które przez stulecia leżały w centrum prowincji Prus Wschodnich, na ważnych traktach handlowych prowadzących do królewskiej stolicy - Königsberga, z dnia na dzień stały się "końcem świata".
Ta brutalna "amputacja" terytorium doprowadziła do fizycznego przerwania szlaków komunikacyjnych. Wspaniałe niegdyś aleje i drogi brukowane kończą się dziś w polu, ślepo wbijając się w przygraniczne zasieki. Linie kolejowe zostały w dużej mierze rozebrane przez Armię Czerwoną już w 1945 roku jako "łup wojenny".
Najbardziej uderzającym dowodem tej tragedii jest wyludnienie. Jak podała prelegentka, zjawisko to przybrało apokaliptyczne wręcz rozmiary. Badaczka Krystyna Gawczyńska (wspomniana z nazwiska podczas wykładu) wyliczyła, że w zaledwie 10-kilometrowym pasie pogranicza, ciągnącym się wzdłuż 210-kilometrowego odcinka polsko-rosyjskiej granicy, istnieje obecnie aż 137 całkowicie wymarłych, zaginionych miejscowości! W promieniu 20 kilometrów liczba ta wzrasta do 248. To dziesiątki ruin, zarośniętych cmentarzy i zdziczałych sadów, które są jedynymi świadkami po tętniących niegdyś życiem społecznościach.
Szczurkowo - wieś rozdarta na pół
Zjawiskiem najbardziej kuriozalnym w procesie wytyczania granic było dzielenie organizmów osadniczych. 12 wsi podzielono pomiędzy dwa państwa, a 3 były styczne z granicą. Z tej grupy 15 miejscowości do dziś zamieszkane jest wyłącznie Szczurkowo (i to tylko po polskiej stronie).
Historia Szczurkowa to gotowy scenariusz na film tragikomiczny. Po wytyczeniu linii, 60% obszaru wsi znalazło się w ZSRR, a 40% w Polsce. Polakom przypadła szkoła. Zniszczony dwór, dawny kościół ewangelicki i dworzec kolejowy zabrali Sowieci. Co najbardziej absurdalne - granica państwowa przebiegła wzdłuż stacji kolejowej, dokładnie między semaforem wjazdowym od strony polskich Bartoszyc a samym budynkiem dworca!
Jadąc dziś do Szczurkowa z Sępopola, przemierzamy wspaniałą aleję starych drzew. Jeśli uważnie spojrzymy na pobocza, dostrzeżemy dwa cenne kamienie milowe pochodzące z XIX wieku. Informowały one dawnych podróżnych o odległości do stolicy. Jeden głosi, że do Królewca zostało 8 mil pruskich, drugi (stojący w samym Szczurkowie) oznajmia, że pozostało 7 mil (mila pruska to ok. 7,5 km, co daje nieco ponad 52 kilometry). Dziś te drogowe pomniki prowadzą jedynie do zasieków z drutu żyletkowego.
Przecięte rzeki, rozcięte jeziora
Ustalana przy zielonym stoliku granica nie oszczędziła również natury i infrastruktury hydrologicznej.
Wielki i dumny Zalew Wiślany (powierzchnia ok. 838 km2) został rozcięty niemal w jednej trzeciej. Po stronie polskiej zostało zaledwie 328 km2 wód. Co gorsza, jedyne naturalne, głębokowodne wyjście na otwarty Bałtyk - Cieśnina Piławska - znalazło się w rękach rosyjskich, co przez dekady dławiło rozwój portu w Elblągu (aż do czasu przekopu Mierzei Wiślanej). Z wieży Radziejowskiego we Fromborku, nawet w mroźne listopadowe dni, można dostrzec terytorium rosyjskiej, zmilitaryzowanej części mierzei.
Podzielono rzeki - na Łynie w miejscowości Stopki znajdziemy ostatnią polską przystań kajakową. Ambitni wodniacy mogą tam przepłynąć katamaranem pod samą wodną linię podziału (oznaczoną bojkami) i zawrócić. Podobnie rzecz się ma z rzeką Węgorapą czy z malowniczym Jeziorem Gołdap, którego północna część zniknęła za zaporą i pod rosyjską jurysdykcją funkcjonuje pod nazwą "Jezioro Czerwone". W Gołdapi z miejskiej plaży organizowane są specjalne rejsy turystyczne, by z poziomu wody "rzucić okiem" na koniec Unii Europejskiej.
Monumentalnym pomnikiem inżynierii wodnej, który padł ofiarą historii, jest Kanał Mazurski. Ten 50-kilometrowy szlak wodny miał połączyć Wielkie Jeziora Mazurskie z rzeką Łyną, Pregołą i w efekcie z Bałtykiem. Inwestycja była już w zaawansowanym stadium (ok. 20 km trasy leży w Polsce, 30 km w Rosji). Na naszej stronie znajdziemy 5 potężnych śluz (najsłynniejsze, często odwiedzane przez turystów to Leśniewo Górne i Leśniewo Dolne), po rosyjskiej kolejne 5. Dziś te gigantyczne, betonowe konstrukcje w środku lasu, przypominające bunkry, są opanowane przez bobry i bujnie odradzającą się przyrodę. Ze Śluzy Bajory czy Długopole bije niesamowity spokój - natura nie zważa tu na paszporty i politykę.
W cieniu dawnych panów. Pałace, dwory i kościoły patronackie
Krajobraz kulturowy północnej Warmii i Mazur to w ogromnej mierze dziedzictwo bogatej pruskiej arystokracji. Tadeusz Korowaj wyliczył, że w samym tylko powiecie kętrzyńskim w 1939 roku znajdowało się aż 157 majątków ziemskich (liczących powyżej 100 hektarów), co przekładało się na 157 dworów i pałaców.
Dziś wiele z nich to jedynie urbexowe widma, opuszczone ruiny chylące się ku upadkowi. Część jednak żyje własnym rytmem. Prelegentka zaprezentowała uczestnikom zdjęcia zrujnowanego, ale wciąż majestatycznego pałacu rodu Eulenburgów w Prośnie (gmina Korsze), malowniczo położonego nad rzeką Guber.
Ogromne wrażenie robi historia majątku w Judytach (gmina Sępopol). Znajdujący się tam pałac należał od XVI wieku aż do 1945 roku do wpływowego rodu von Kuhnheim. To miejsce wciąż tętni życiem (jest zamieszkane, funkcjonuje tam stadnina koni), a jego historyczne powiązania przyprawiają o zawrót głowy. Eberhard von Kuhnheim, urodzony w Judytach, to nie kto inny jak twórca potęgi globalnej marki motoryzacyjnej BMW w latach 1970-1990! Jego przodkowie nie byli mniej wybitni. Georg von Kuhnheim starszy z racji swoich koneksji na dworze księcia Albrechta Hohenzollerna, był leczony osobiście przez Mikołaja Kopernika, którego wezwano na zamek do Królewca. Z kolei kolejny potomek, również Georg, ożenił się z Margaretą... córką słynnego reformatora Marcina Lutra. Historie z tych przygranicznych wsi to gotowe scenariusze międzynarodowych superprodukcji!
Innym fascynującym punktem na mapie jest dawny pałac w Dzikowie Iławeckim. Dziś zostały z niego zaledwie fragmenty bram wjazdowych, zasypane piwnice i tragiczna historia rodziny von Schwerin (ostatni właściciel Otto został zamordowany przez czerwonoarmistów w lutym 1945 r.). Dzikowo rozbudza jednak wyobraźnię poszukiwaczy skarbów do czerwoności. To tutaj splata się legenda o zaginionej Bursztynowej Komnacie. Jesienią 1944 roku do podziemi tutejszego majątku zwieziono ewakuowane z ostrzeliwanego Królewca zbiory sztuki i wojenne łupy. Wiadomo, że bywał tu dr Alfred Rohde - kustosz muzeum na królewieckim zamku, który rozpaczliwie szukał bezpiecznej kryjówki dla Bursztynowej Komnaty. Legenda (często powtarzana przez eksploratorów) głosi, że sowieccy żołnierze w 1945 roku aresztowali tu niemieckiego oficera SS przebranego za kobietę. Miał on przy sobie plany nieznanego pałacu z tajemniczymi oznaczeniami. Podczas brutalnego przesłuchania SS-man odbezpieczył granat, wysadzając w powietrze siebie i przesłuchujących, zabierając tajemnicę do grobu. Ile w tym prawdy? Trudno orzec, jednak poszukiwaczy "Złota Północy" wciąż tu nie brakuje.
Nekropolie pruskiej arystokracji
Pamięć o tych wybitnych rodach - Eulenburgach, Kuhnheimach, von Gröbenach czy staropruskich Lesgewangach - przetrwała najdłużej w wiejskich kościołach. Świątynie patronackie na pograniczu kryją bezcenne epitafia, płyty nagrobne i kaplice. Jak zauważyła Magdalena Malinowska, wciąż brakuje szerokiej, polskojęzycznej literatury, która pozwoliłaby przewodnikom i turystom "rozszyfrować" postacie widniejące na starych płytach.
Warto jednak odwiedzić kościół w Sępopolu, by zobaczyć imponujące epitafium rodu Kuhnheim z 1818 roku. W Galinach odnajdziemy XVII-wieczną płytę nagrobną Botho Eulenburga i jego żony z rzeźbionymi, całopostaciowymi wizerunkami. W Łabędniku zachwyca barokowa kaplica grobowa rodziny von Gröben, ufundowana po kampanii wiedeńskiej z udziałem Fryderyka von Gröbena.
Niezwykle poruszającym, choć wyjętym z naturalnego kontekstu zabytkiem, jest chorągiew nagrobna dziecka - 3-letniego Botho Ernsta Eulenburga. Ten unikatowy w skali całych Prus wschodniopruskich zabytek rzemiosła żałobnego, niegdyś wiszący w Galinach, dziś stanowi dumę zbiorów Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Kętrzynie.
Żelazny Szlak i Puszcza Imperatora
Brak rozbudowanych dróg i połączeń to dziś największa zmora organizatorów turystyki. Wjazd autokarem turystycznym na te tereny to nierzadko rosyjska ruletka: nośność mostów bywa niska, drogi "dziurawe jak ser szwajcarski", a skomunikowanie pociągiem miejsc takich jak Gołdap - jedyne uzdrowisko w regionie - od lat pozostaje sferą marzeń (choć jest światełko w tunelu, w związku z zapowiadaną przez PLK modernizacją trasy Korsze-Kętrzyn w 2027 roku).
Przed wojną jednak, infrastruktura kolejowa tych ziem była imponująca. Sieć lokalnych i magistralnych torowisk gęsto oplatała najmniejsze wsie. Najwspanialszym, utraconym zabytkiem wschodnich kresów regionu jest słynny "szlak połamanych semaforów" - linia kolejowa z Gąbina (dzisiejszy Gusiew w obwodzie kaliningradzkim) przez Gołdap do Botkun, otwierana etapami do 1927 r.
Trasa ta obfituje w gwałtowne wzniesienia, głębokie jary i kręte rzeki, co wymusiło na inżynierach budowę potężnych obiektów infrastrukturalnych. Najsłynniejsze z nich to zapierające dech w piersiach, potężne wiadukty w Stańczykach (tzw. Akwedukty Północy). Prelegentka pokazała uczestnikom spotkania przepiękne, zimowe zdjęcia ośnieżonych mostów i głębokiego jaru rzeki Błędzianki, zrobione z nowo wybudowanej wieży widokowej przy jeziorach Tobelus. Stańczyki to jednak nie wszystko! Równie imponujące, a pozbawione tłumów mosty i wiadukty odnajdziemy ukryte w lasach w Kiepojciach, Rakówku czy Botkunach.
Linia ta służyła nie tylko ruchowi lokalnemu, ale również woziła zamożnych turystów i myśliwych do słynnej Puszczy Rominckiej. Ten niezwykły, gęsty las bywa nazywany "polską tajgą". Zajmuje teren ponad 35 tys. hektarów, z czego w granicach Polski leży zaledwie około 15,5 tys. ha. Puszcza skrywa w sobie relikty polodowcowe i rzadkie rośliny (jak malina moroszka czy pióropusznik strusi), ale jej największą legendą jest cesarz Wilhelm II Hohenzollern.
Niemiecki imperator rządzący w latach 1888-1918 był zapalonym miłośnikiem łowów. Puszczę Romincką uczynił swoim wyłącznym, zamkniętym rewirem łowieckim, gdzie gościł elity ówczesnej Europy. Każdy szczególnie spektakularny sukces myśliwski (np. ustrzelenie imponującego jelenia z ogromnym porożem) cesarz kazał upamiętniać wielkimi głazami z pamiątkowymi inskrypcjami. Z 14 "Głazów Wilhelma" postawionych w puszczy, po polskiej stronie ostało się 8. Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej wykonał kapitalną pracę, tworząc szlaki turystyczne ("pętlę małą" i "dużą"), które pozwalają turystom (i rowerzystom!) dotrzeć m.in. do najstarszego głazu (z 1900 r.), "głazu dwustronnego", głazu 2000-nego jelenia, czy trudno dostępnego "głazu w błocie".
Ukryty potencjał. Od Napoleona po Nowosielskiego
Geopolityczna zadyszka sprawiła, że pogranicze warmińsko-mazurskie wciąż skrywa historie, które na zachodzie Europy przyciągałyby milionowe tłumy turystów. O jakim "potencjale w cieniu granicy" przypomniała prelekcja?
1. Szlak epopei napoleońskiej (1807)
Granica sztucznie przecięła szlak krwawych potyczek wojny z lat 1806-1807, kiedy to wojska napoleońskie goniły uciekającego do Królewca króla Prus. Wielkie, ikoniczne wręcz bitwy rozegrały się na tych ziemiach: Pruska Iława (dziś Bagrationowsk w Rosji, tuż za miedzą), Heilsberg (dzisiejszy Lidzbark Warmiński - największa bitwa w granicach współczesnej Polski) oraz Frydland (Prawdinsk, obwód kaliningradzki). Na starych plebaniach m.in. w Górowie Iławeckim spędzali noce generałowie i sam cesarz Francuzów, o czym przypominają skromne tablice. We wsi Warszkajty, przy samej zaporze, wznosi się tzw. Góra Napoleona, z której Bonaparte miał rzekomo dowodzić podczas batalii pod Iławą Pruską. Wzdłuż dzisiejszej granicy toczył się również szlak bojowy legendarnych generałów: Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Zajączka, upamiętniony w latach 60. dziś już bardzo wysłużonymi znakami.
2. Herkus Monte - pruski "Braveheart"
Współczesne pogranicze to historyczne serce ziem plemienia Natangów. To stąd wywodził się legendarny wódz Herkus Monte, postać na miarę skockiego Williama Wallace'a, który w XIII wieku stanął na czele wielkiego, drugiego powstania pruskiego przeciwko Krzyżakom. Postać obrosła w legendy, wokół której Litwini zbudowali wręcz narodowy kult (pomniki i ulice w Kłajpedzie), a która w Polsce wciąż czeka na swojego wielkiego, powieściowego odkrywcę. Skromne tablice informacyjne o Natangach spotkać można obecnie m.in. na terenie gminy Górowo Iławeckie.
3. Mistyczny pędzel Jerzego Nowosielskiego
Mało kto wie, że peryferyjne cerkwie greckokatolickie przy samej granicy to galerie sztuki jednego z najwybitniejszych polskich artystów współczesnych, malarza, teologa i ikonopisarza - Jerzego Nowosielskiego (kawaluera Orderu Orła Białego). Ze względu na silną mniejszość przesiedleńczą, Nowosielski na przełomie lat stworzył tu niezwykłe aranżacje. Prawdziwym arcydziełem, gotowym do miana ikony turystycznej, jest gotycki, barokowo zdobiony kościół w Górowie Iławeckim, który artysta wspaniale dostosował do potrzeb obrządku wschodniego (projekt ikonostasu, krzyże ołtarzowe, fascynujące polichromie i freski). Niesamowite ślady Nowosielskiego znajdziemy również w Ostrej Bardzie, Bajorach Małych (gdzie dzieła uratowano przenosząc je do Węgorzewa) czy w Asunach.
4. Sacrum Północy
Pogranicze ma ogromny potencjał dla turystyki pielgrzymkowej i religijnej. To nie tylko znana na całym świecie Święta Lipka. To miejsca naznaczone krwią "Katarzynek" (m.in. zakonnica Regina Protmann) - sióstr zamordowanych brutalnie w 1945 roku przez żołnierzy Armii Czerwonej (uznanych niedawno za męczennice Kościoła katolickiego, beatyfikowanych m.in. w ubiegłym, 2025 roku). To również wątek współczesny: Bartoszyce i tamtejsza jednostka wojskowa, w której w czasach PRL odbywał przymusową, niezwykle brutalną służbę wojskową młody kleryk Jerzy Popiełuszko.
Miasta spokojnego życia, Natura i Bociani Szlak
Jeżeli szukamy turystyki ucieczki, bliskości z przyrodą i koncepcji "slow life" (Cittaslow) - ta strefa nie ma sobie równych na mapie Polski. Położone na skraju granicy Wzgórza Górowskie i Wzgórza Szeskie ze słynną, oferującą oszałamiające widoki Górą Gołdapską oraz rezerwatem Torfowisko na Tatarskiej Górze (wysokość rzędu 309 m n.p.m.), zapewniają doznania wręcz górskie na nizinnej Warmii.
A co z bąblującym echem natury? Rezerwat Jezioro Oświn czy Jezioro Siedmiu Wysp to europejskiej sławy królestwa ornitologów, z ostojami ptaków, do których ciągną turyści z zachodu. No i oczywiście bociany! Wędrówka miedzami ze wsi Topszyny do zjawiskowego Żywkowa (północnej stolicy polskiego bociana), gdzie w szczycie sezonu klekot tysięcy ptaków roznosi się niczym w afrykańskiej dżungli, to doświadczenie głęboko zapadające w serce. Cały ten 400-kilometrowy pas ściany wschodniej województwa oplata majestatyczny wschodni szlak rowerowy Green Velo - zapraszając do powolnego odkrywania tych uśpionych ziem.
Co ciekawe, ten senny spokój stara się wykorzystać Nowa Wieś Iławecka (gmina Górowo Iławeckie), która niedawno zainwestowała w ogromny Zakład Przyrodoleczniczy, nowoczesne spa i wielką, urokliwą tężnię solankową. Jak anegdotycznie przekazała Magdalena Malinowska, obiekt ten stał się ofiarą swojego przygranicznego położenia - huczne otwarcie planowane na kwiecień 2026 r. trzeba było przesunąć na czerwiec. Dlaczego? Problemy z zasiegiem telefonii komórkowej (silne nadajniki rosyjskie zza miedzy i zakłócenia po stronie polskiej) blokowały uruchomienie... nowoczesnych wind sterowanych siecią GSM.
Zrozumieć krajobraz bez pamięci
Północne pogranicze to doskonały dowód na to, że granica - zwłaszcza nakreślona bezwzględnie i sztucznie - nie musi fizycznie niszczyć zabytków z rąk armat i czołgów, by przesądzić o ich tragicznym losie. Czasami wystarczy tylko, że odetnie drogi, zmieni przepływ kapitału i odbierze im ich dawną funkcję.
Wyjeżdżając z olsztyńskiego wykładu ze słowami pani Malinowskiej, nie sposób uciec od melancholijnej refleksji: z dzisiejszymi Warmią i Mazurami obcuje się jak z krajobrazem pozbawionym pamięci ludzkiej. Brakuje żywych ludzi, dawnych sąsiadów, opowiadaczy historii, którzy pamiętaliby dawny kształt tej ziemi sprzed 1945 roku. Ich miejsce zajęli przesiedleńcy, noszący w sercach własną, tragiczną utratę domów. Z drugiej strony obcujemy z obiektywnie istniejącym krajobrazem, który pamięta. Pamięta swoimi milczącymi dworami, nagrobnymi kamieniami dzieci arystokratów, chylącymi się starymi krzyżami, rzuconymi w krzaki głazami Wilhelma i pękniętymi dzwonnicami kościołów.
Jak odzyskać dziedzictwo, bez poznania i bez szacunku do jego historii? Jak uznać je za własne, zamykając oczy na skomplikowane losy ludzi, którzy te ziemie budowali? Pogranicze często bywa nazywane "końcem świata". Ale, parafrazując końcową konkluzję olsztyńskiego spotkania - ten dawny, gwałtowny "koniec", wymuszony geopolityką 80 lat temu, stał się przecież fundamentem i prapoczątkiem zupełnie nowego etapu. To nasz początek w tej trudnej, ale obiektywnie pięknej przestrzeni.
Czas spakować plecak. Ruszyć do Szczurkowa by objąć ocalały pień pruskiego dębu, posłuchać bocianów w Żywkowie i popatrzeć na milczącą taflę Jeziora Gołdap, dumnie tętniącą dziką naturą, która z niczego nie robi sobie ludzkich podziałów i granic.
0 Komentarze