Cisza przed burzą
Zima 1242 roku nad Bałtykiem. W skutych lodem puszczach Prus, gdzie stare dęby pamiętały jeszcze ofiary składane bóstwom urodzaju, unosił się zapach dymu i strachu. Dla rycerzy w białych płaszczach z czarnym krzyżem, którzy od kilkunastu lat wznosili tu swoje ceglane twierdze, ten kraj był Terra Mariana, ziemią obiecaną Matce Boskiej, którą należało wyrwać z rąk pogan. Dla miejscowych plemion, Pomezanów, Pogezanów, Warmów, ci sami rycerze byli najeźdźcami z innego wymiaru. Przynosili nowego Boga i niezrozumiałą technologię: kamienne mury, kusze i feudalny system poddaństwa, który dla wolnych pruskich rolników był gorszy od śmierci.
Przez dekadę wydawało się, że Zakon Krzyżacki jest niepokonany. Ale historia rzadko toczy się w linii prostej. Wiosną 1242 roku do pruskich osad dotarła wieść, która wstrząsnęła ówczesnym światem politycznym niczym trzęsienie ziemi. 5 kwietnia na zamarzniętym jeziorze Pejpus wojska ruskie pod wodzą księcia Aleksandra Newskiego rozgromiły inflancką gałąź Zakonu. Mit o niezwyciężoności "teutońskich braci" pękł niczym lód pod kopytami ciężkozbrojnej jazdy.
Architekci nowego ładu (geneza konfliktu)
Aby zrozumieć furię, z jaką wybuchło powstanie w 1242 roku, musimy cofnąć się o kilkanaście lat. Przybycie Krzyżaków na Ziemię Chełmińską (na zaproszenie polskiego księcia Konrada Mazowieckiego w 1226 roku) uruchomiło proces, którego nikt z lokalnych władców nie był w stanie w pełni kontrolować.
Historycy niemieccy z XIX i początku XX wieku, tacy jak Heinrich von Treitschke, widzieli w tym procesie Kulturträger, niesienie cywilizacji na "dziki wschód". W tej narracji pruski poganin był chaosem, a zakonny rycerz, porządkiem. Z kolei polska historiografia powojenna, reagując na traumę II wojny światowej, często malowała Zakon jako bezduszną machinę eksterminacji, prekursora totalitaryzmu.
Współczesna nauka, zarówno polska, niemiecka, jak i anglosaska (reprezentowana m.in. przez Williama Urbana czy Aleksandra Gieysztora), proponuje bardziej zniuansowany obraz. To było zderzenie dwóch systemów gospodarczo-społecznych. Prusowie nie byli dzikusami biegającymi w skórach; posiadali zaawansowaną kulturę rolniczą, szlaki handlowe (bursztynowy szlak!) i skomplikowaną hierarchię społeczną.
Jednak Zakon przyniósł coś, czego Prusowie nie znali: państwo totalne w średniowiecznym wydaniu.
- "Zakon budował zamki nie tylko po to, by się bronić, ale by kontrolować" - zauważa mediewista Marian Biskup. Każdy zamek był centrum administracyjnym, ściągającym daniny i wymuszającym pracę przy fortyfikacjach.
Dla Prusa, przyzwyczajonego do luźnej struktury plemiennej i decyzyjności wieców, system ten był nie do przyjęcia. Do tego dochodziła kwestia religijna. Chrzest nie był aktem duchowym, lecz politycznym. Oznaczał zmianę prawa. Prus stawał się poddanym.
Iskra: Świętopełk wkracza do gry
Kluczową postacią, która zmieniła lokalny bunt w wojnę regionalną, był gdański książę Świętopełk II (zwany Wielkim). To jedna z najbardziej fascynujących i niejednoznacznych postaci tej epoki.
W oczach kronikarzy zakonnych (jak Piotra z Dusburga) Świętopełk to "syn Beliala", zdrajca chrześcijaństwa, który sprzymierzył się z poganami. W polskiej tradycji bywa postrzegany jako sprytny gracz polityczny, który zrozumiał, że rosnąca potęga Zakonu zagraża niezależności Pomorza.
Świętopełk, widząc klęskę Zakonu na wschodzie i czując na karku oddech krzyżackiej ekspansji wzdłuż Wisły, zrobił coś nie do pomyślenia: zawarł sojusz z pogańskimi Prusami.
"Książę gdański nie walczył o pogaństwo, walczył o suwerenność. Religia była dla niego narzędziem, podobnie jak dla Krzyżaków"- pisze współczesny historyk Gerard Labuda.
Pożoga (1242-1243)
Wybuch powstania był doskonale skoordynowany. To była precyzyjna operacja wojskowa, co sugeruje, że Prusowie albo mieli świetny wywiad, albo korzystali z doradztwa ludzi Świętopełka.
Latem 1242 roku Pomezania, Warmia, Pogezania i Natangia stanęły w ogniu.
Taktyka powstańców była prosta i brutalna: izolować zamki. Prusowie wiedzieli, że nie mają machin oblężniczych, by kruszyć mury Torunia czy Chełmna. Ale wiedzieli też, że rycerz w zbroi musi jeść. Odcięli więc szlaki zaopatrzeniowe na Wiśle (dzięki flocie Świętopełka) i palili folwarki wokół twierdz.
Kronikarz Piotr z Dusburga, pisząc swoją Kronikę Ziemi Pruskiej kilkadziesiąt lat później, wciąż z drżącym piórem wspominał ten czas. Cytuje on lament braci zakonnych:
"Oto chrześcijaństwo w ziemi pruskiej, które - jak się zdawało - zapuściło już korzenie, chwieje się teraz jak trzcina na wietrze."
Krzyżacy stracili kontrolę nad większością terytorium. Utrzymali się jedynie w potężnych twierdzach: w Toruniu, Chełmnie, Radzyniu i Elblągu. Reszta kraju wróciła do "świętych gajów". Była to - w języku teologicznym - apostazja. Prusowie nie tylko zabijali rycerzy; oni symbolicznie zmywali chrzest. Niszczyli kościoły, wyciągali dzwony (przetapiając je na broń) i wracali do ciałopalenia zmarłych.
Bitwa pod Rządzem i legenda o św. Barbarze
Zimy sprzyjały Zakonowi (zamarznięte bagna ułatwiały ruchy ciężkiej jazdy), ale lato należało do Prusów, którzy w gęstych lasach i na mokradłach byli nieuchwytni.
Jednym z dramatycznych momentów była bitwa pod Rządzem (1242/1243), gdzie połączone siły prusko-pomorskie zadały Krzyżakom bolesne straty.
Z tym okresem wiąże się wiele legend, które Zakon później wykorzystywał do budowania swojego mitu. Jedna z nich opowiada o obronie zamku w Starogrodzie. Gdy załoga umierała z głodu i pragnienia, a Prusowie szykowali się do ostatecznego szturmu, obrońcom miała ukazać się święta Barbara, wskazując źródło wody i dodając otuchy.
Dla historyka jest to przykład, jak Zakon racjonalizował swoją sytuację: przetrwanie w morzu pogaństwa było możliwe tylko dzięki bezpośredniej interwencji Niebios. Był to element propagandy, kluczowy dla ściągania posiłków z Rzeszy.
Dyplomatyczna szachownica
Wojna toczyła się na miecze i włócznie oraz na pergaminy i pieczęcie. To tutaj, w kancelariach papieskich i na dworach książęcych, ważyły się losy Prus.
Zakon Krzyżacki, mimo trudnej sytuacji militarnej, posiadał potężną broń: dyplomację. Wysłannicy Zakonu ruszyli do Rzymu i na dwory niemieckie, oskarżając Świętopełka o apostazję i bratanie się z poganami. Było to śmiertelne oskarżenie w XIII-wiecznej Europie.
Papież Innocenty IV znalazł się w trudnym położeniu. Z jednej strony, Zakon był "zbrojnym ramieniem Kościoła". Z drugiej, napływały do niego skargi na brutalność Krzyżaków.
Tutaj dochodzimy do fascynującego wątku historiograficznego. Przez lata uważano, że papiestwo bezkrytycznie popierało Zakon. Nowsze badania (m.in. Janusza Tandeckiego) pokazują, że Rzym był świadomy nadużyć. Legat papieski, Wilhelm z Modeny, próbował mediować, widząc, że polityka "twardej ręki" prowadzi do ciągłych buntów.
W 1243 roku zawiązała się koalicja anty-pomorska. Krzyżacy zdołali namówić książąt kujawskich i wielkopolskich do ataku na Świętopełka. Argument był prosty: jeśli Prusowie wygrają i zrzucą jarzmo, pogaństwo może rozlać się z powrotem na ziemie polskie. Świętopełk stał się wrogiem publicznym numer jeden.
Książę Pomorza, atakowany z dwóch stron (przez Zakon w Prusach i przez polskich książąt na zachodzie), zaczął tracić oddech. Jego sojusz z Prusami był pragmatyczny, ale kosztowny.
Przełom i zdrada (1244-1247)
Wojna weszła w fazę przewlekłą. Zakon, zasilany nowymi "gośćmi" (krzyżowcami z zachodniej Europy), zaczął odzyskiwać teren. Stosowali taktykę spalonej ziemi. Jeśli nie mogli pokonać Prusów w otwartej walce w lesie, niszczyli ich zasoby żywności.
Kluczowym momentem militarnym była bitwa pod Zielenicą (1244/1245?), gdzie Krzyżacy, wykorzystując manewr oskrzydlający i (jak chcą kronikarze) zdradę w szeregach pomorskich, odnieśli zwycięstwo. Świętopełk musiał się wycofać. Bez wsparcia floty i dostaw broni od księcia, Prusowie byli izolowani.
Ale to nie oręż zdecydował o upadku powstania, lecz psychologia i zdrada.
Zakon zaczął stosować metodę "dziel i rządź". Prusowie nie byli jednolitym narodem, byli federacją plemion. Krzyżacy zaczęli przekupywać pruskich możnych, obiecując im zachowanie ziemi i statusu w zamian za przejście na stronę Zakonu.
Zjawisko to, nazywane przez historyków "kolaboracją elit", jest kluczem do zrozumienia trwałości państwa zakonnego. Wielu pruskich wodzów, widząc nieuchronność klęski, wolało stać się częścią nowej elity niż zginąć. Rodziny takie jak Witingowie (pruscy wolni służący w wojsku zakonnym) stały się fundamentem nowej struktury społecznej.
Traktat w Dzierzgoniu (1249) - Magna Carta Prusów?
Zimą 1248 roku sytuacja powstańców była beznadziejna. Świętopełk podpisał rozejm. Pomezania była spacyfikowana. Nowy legat papieski, Jakub z Leodium (przyszły papież Urban IV), zwołał wielki wiec, który miał zakończyć wojnę.
Do spotkania doszło w lutym 1249 roku na zamku w Dzierzgoniu (Christburg). To wydarzenie bez precedensu w historii średniowiecznych podbojów. Zwycięski Zakon i pokonani (ale wciąż groźni) Prusowie usiedli do negocjacji.
Dokument, który tam powstał, Traktat Dzierzgoński, jest majstersztykiem inżynierii społecznej.
Z jednej strony, Prusowie uzyskali gwarancje wolności osobistej, prawo do dziedziczenia ziemi (również przez kobiety, co było nowością w prawie pruskim, ale normą w prawie chełmińskim), oraz możliwość wstępowania do stanu duchownego.
- "Otrzymaliście ciało, my bierzemy tylko duszę" - zdawali się mówić negocjatorzy papiescy.
Cena była jednak olbrzymia. Prusowie musieli:
- Odbudować zniszczone kościoły.
- Płacić dziesięcinę.
- Dostarczać kontyngenty wojskowe na każde wezwanie Zakonu.
- Porzucić stare zwyczaje (poligamię, ciałopalenie, wróżbiarstwo).
Czytając między wierszami:
Współcześni historycy prawa, tacy jak Stanisław Szczur czy niemieccy badacze z kręgu Instytutu Herdera, zwracają uwagę na pułapkę zawartą w traktacie. Prawa nadano "nowo nawróconym", ale pod warunkiem trwania w wierze. Każdy akt buntu mógł być teraz interpretowany jako apostazja, co w świetle prawa kanonicznego oznaczało utratę wszelkich praw i majątku. Traktat w Dzierzgoniu był "złotą klatką".
Traktat ten nie objął wszystkich plemion. Warmiowie i Natangowie walczyli dalej, ale Pomezania została wyłączona z walki. Jedność Prusów została rozbita.
Historiograficzne pole bitwy
Ocena Pierwszego Powstania Pruskiego zmieniała się jak w kalejdoskopie, w zależności od tego, kto i kiedy o nim pisał.
Narracja Niemiecka (XIX/XX w.)
Dla tradycyjnej historiografii niemieckiej, powstanie było tragicznym, ale koniecznym etapem "krzepnięcia" państwa zakonnego (Ordensstaat). Opór Prusów postrzegano jako opór chaosu przeciwko Ordnungowi. Podkreślano heroizm braci zakonnych broniących samotnych placówek w morzu pogaństwa. Świętopełk był tu czarnym charakterem, chrześcijańskim księciem, który zdradził wiarę dla doraźnych zysków.
Narracja Polska (PRL i wcześniej)
Polska szkoła historyczna (np. Karol Górski) często podkreślała brutalność podboju i eksterminacyjny charakter działań Zakonu. Powstanie Pruskie było tu prefiguracją walki Polski z naporem germańskim. Świętopełk, mimo swoich wad, bywał rehabilitowany jako ten, który próbował powstrzymać "krzyżacką hydrę". Podkreślano, że Prusowie walczyli o wolność, a Zakon był uzurpatorem.
Perspektywa Współczesna (Post-nacjonalistyczna)
Dzisiejsi badacze, tacy jak Dariusz Piwowarczyk czy Sylvain Gouguenheim, starają się uciec od narodowych etykietek. Patrzą na ten konflikt przez pryzmat antropologii i procesów kolonizacyjnych.
Zauważają, że:
- Zakon nie dążył do eksterminacji (potrzebował siły roboczej), ale do kulturowego przeformatowania ludności.
- Świętopełk był pragmatykiem, typowym dla rozdrobnienia feudalnego. Sojusze zmieniał w zależności od interesu.
- Los Prusów był tragiczny nie z powodu "niemieckości" zakonu, ale z powodu nieuchronności starcia cywilizacji. Struktura plemienna nie miała szans w starciu ze scentralizowaną machiną militarno-administracyjną Zachodu, niezależnie od tego, czy niosliby ją Niemcy, Polacy czy Duńczycy.
Cisza po burzy
Pokój w Dzierzgoniu w 1249 roku formalnie zakończył powstanie, ale nie zakończył walk. Był to raczej rozejm operacyjny. Prusowie zrozumieli, że w otwartej walce nie mają szans, ale pamięć o sukcesach z lat 1242-1243 przetrwała. Wybuchnie ona ze zdwojoną siłą dekadę później, w czasie Wielkiego Powstania Pruskiego (1260).
Pierwsze powstanie jest jednak kluczowe, bo pokazało, że "teutoński kolos" ma gliniane nogi. Zmusiło Zakon do zmiany strategii, od czystego podboju militarnego do budowania złożonego systemu prawnego i administracyjnego.
Dziś, wędrując po ruinach zamków w Radzyniu czy Starogrodzie, warto pamiętać, że cegły te spajane były nie tylko zaprawą, ale i krwią zapomnianego ludu. Prusowie nie zniknęli z dnia na dzień. Ich język przetrwał do XVII wieku, a ich geny płyną w żyłach dzisiejszych mieszkańców Warmii, Mazur i Pomorza.
Powstanie 1242 roku było ich pierwszym wielkim krzykiem o tożsamość w świecie, który nie przewidywał miejsca na inność. Choć przegrali militarnie, wymusili na najeźdźcach traktat, który był ewenementem w ówczesnej Europie. I choćby za to należy im się miejsce w pamięci historycznej.
Słowniczek pojęć:
- Apostazja - w kontekście średniowiecznym: porzucenie wiary chrześcijańskiej. Dla Prusów był to akt polityczny powrotu do własnych praw i obyczajów. Dla Zakonu - zbrodnia karana śmiercią lub niewolą.
- Komtur (łac. commendator) - zwierzchnik domu zakonnego (konwentu) i zarządca okręgu terytorialnego (komturii).
- Terra Mariana - "Ziemia Maryi". Nazwa, jaką Zakon i papiestwo określały Prusy i Inflanty, co nadawało wojnie charakter sakralny.
- Grodzisko - drewniano-ziemna fortyfikacja obronna używana przez Słowian i Prusów. W przeciwieństwie do murowanych zamków krzyżackich, grodziska były łatwiejsze do zdobycia przy użyciu ognia.
- Legat papieski - osobisty przedstawiciel papieża wyposażony w pełnomocnictwa do rozstrzygania sporów kościelnych i politycznych.
 - zapomniana wojna o duszę Bałtyku){kind=link}
0 Komentarze